Sensor emal çətinlikləri | Tomatis® Azərbaycan

Tomatis® Metodu ilə Sensor Emal çətinliklərinin aradan qaldırılması

Sensor emal çətinlikləri olan insanlar bəzən başqalarına anlaşılmaz görünən davranışlar göstərə bilirlər. Parlaq işıqlar, yüksək səslər və ya paltardakı etiketlər onlar üçün dözülməz ola bilər. Hərəkətlərdə yöndəmsizlik, fermuarı bağlamaq kimi motor bacarıqlarda çətinlik və ya üzləri islandıqda aqressiv reaksiya vermək də müşahidə oluna bilər.

Sizdə və ya övladınızda bu davranışlar tanış gəlirmi? Tomatis® Metodu kömək edə bilər!

Mündəricat

8 hiss, sensor çətinliklərin 8 mənbəyi

Sensor Emal Pozuntusu? Sensor İnteqrasiya Pozuntusu? Hipo-həssaslıq? Hiper-həssaslıq? Bu, sensor problemdirmi?

Bunlar Google-da axtarış edərkən tez-tez qarşımıza çıxan terminlərdir. Hisslər ətrafımızdakı dünyanı anlamaqda və onunla, eləcə də başqaları ilə necə qarşılıqlı əlaqə qurduğumuzu dərk etməkdə əsas rol oynayır. Onlar istənilən mühitin tələblərinə uyğunlaşmaq və bu tələbləri idarə etmək qabiliyyətimizlə sıx bağlıdır. Eyni zamanda gündəlik stresslərlə — məsələn, qatara gecikməkdən tutmuş ad günü tədbiri planlaşdırmağa qədər — özünü tənzimləmə və öhdəsindən gəlmə bacarığımıza da təsir edir.

Hisslərimiz hansılardır və nə iş görürlər?
Bir çox insan üçün təəccüblüdür ki, insanın beş yox, səkkiz hissi var. Bu səkkiz hissin hər biri özümüzü təhlükəsiz hiss etməyimizə, bədənimiz üzərində nəzarət duyğumuza və gündəlik həyatda funksional olma qabiliyyətimizə töhfə verir.

Əksər insanların yaxşı tanıdığı ən yayğın 5 hiss bunlardır:

  • Görmə (Visual) – görmə hissimiz

  • Eşitmə (Auditory) – eşitmə hissimiz

  • Qoxu (Olfactory) – qoxu hissimiz

  • Dad (Gustatory) – dad hissimiz

  • Toxunma (Tactile) – toxunma və hissiyat

Sensor çətinliklərin 8 mənbəyi - Tomatis Azərbaycan

Daha az tanınan 3 hiss isə bunlardır:

  • Vestibulyar hiss – tarazlıq, koordinasiya və göz hərəkətləri; nə qədər sürətli və ya yavaş hərəkət etdiyiniz, bədənin mövqeyi və məkan oriyentasiyası

  • Propriosepsiya – bədənin hərəkətləri, yerləşməsi və fəaliyyəti barədə daxili məlumatlılıq, duruş

  • İnterosepsiya – bədənin daxilində baş verənləri hiss etmə, məsələn: isti və ya soyuq olmaq, aclıq, xəstəlik hissi və hətta emosiyalar

Əksər insanların yaxşı tanıdığı ən yayğın 5 hiss bunlardır:

  • Görmə (Visual) – görmə hissimiz

  • Eşitmə (Auditory) – eşitmə hissimiz

  • Qoxu (Olfactory) – qoxu hissimiz

  • Dad (Gustatory) – dad hissimiz

  • Toxunma (Tactile) – toxunma və hissiyat

Sensor çətinliklərin 8 mənbəyi - Tomatis Azərbaycan

Daha az tanınan 3 hiss isə bunlardır:

  • Vestibulyar hiss – tarazlıq, koordinasiya və göz hərəkətləri; nə qədər sürətli və ya yavaş hərəkət etdiyiniz, bədənin mövqeyi və məkan oriyentasiyası

  • Propriosepsiya – bədənin hərəkətləri, yerləşməsi və fəaliyyəti barədə daxili məlumatlılıq, duruş

  • İnterosepsiya – bədənin daxilində baş verənləri hiss etmə, məsələn: isti və ya soyuq olmaq, aclıq, xəstəlik hissi və hətta emosiyalar

Hər kəs gündəlik həyatında bütün hisslərindən istifadə edir — metroda tarazlığı qorumaqdan tutmuş kitab oxumağa, dostlarla yemək yeməyə qədər. Hər birimizin özünəməxsus sensor üstünlükləri və vərdişləri var. Bəzilərimiz daha aktiv idman növlərini, bəzilərimiz daha acılı yeməkləri, digərləri isə daha sakit məkanları üstün tutur. Sevdiyiniz və ya o qədər də sevmədiyiniz şeylərin olması tamamilə normaldır.

Bəs bu sensor üstünlüklər həddindən artıq olduqda və gündəlik fəaliyyət qabiliyyətinizə təsir etdikdə nə baş verir?

Sensor Emal Pozuntusu (SPD) və ya Sensor İnteqrasiya Pozuntusu nədir?

Sensor məlumatlarını dəqiq və səmərəli şəkildə emal etmə qabiliyyəti pozulduqda, Sensor Emal Pozuntusu (SPD) adlanan vəziyyət yarana bilər. SPD beynin hiss orqanlarından gələn məlumatları necə emal etdiyinə təsir edən bir vəziyyətdir. Sadə dillə desək, bu, beynin bəzi hissələrinin hisslərdən gələn informasiyanı vaxtında və düzgün qəbul edib uyğun cavab verməsinə mane olan neyroloji “tıxac” kimidir. Bu vəziyyət işləmək, məktəbə getmək və gündəlik fəaliyyətləri yerinə yetirmək qabiliyyətinə təsir göstərə bilər.

Əgər sizə və ya övladınıza SPD diaqnozu qoyulubsa, yaxud belə bir diaqnozu olan birini tanıyırsınızsa, hiperhəssaslıq və hipohəssaslıq kimi terminlərlə rastlaşmış ola bilərsiniz. Həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə sensor emal pozuntuları əsasən iki kateqoriyaya bölünür:

  • Hiperhəssaslıq (həddindən artıq reaksiya, yüksək həssaslıq) — sensor stimullara qarşı artmış reaksiya

  • Hipohəssaslıq (zəif reaksiya və ya reaksiya verməmək) — sensor stimullara qarşı azalmış və ya olmayan reaksiya

Eyni zamanda, bəzi sensor stimullara qarşı hiperhəssaslığın, digərlərinə isə hipohəssaslığın birlikdə mövcud olması da mümkündür. Bu qarışıq vəziyyət çox vaxt anlamağı və ayırd etməyi çətinləşdirir.

Sensor emal pozuntularının əlamətləri hansılardır?

Əgər sizdə və ya övladınızda parlaq işıqlardan, yüksək səslərdən və ya paltardakı etiketlərdən narahatlıq kimi sensor çətinliklər varsa, yaxud motor bacarıqları və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqə qurmaqda çətinlik yaşanırsa, bilin ki, tək deyilsiniz. Sensor Emal Pozuntusu (SPD) ümumi əhali arasında təxminən hər 20 nəfərdən birinə təsir edir.

Hiperhəssaslığın əlamətləri

  • Qəfil, yüksək və ya metal səslərə mənfi reaksiya

  • Diqqəti cəmləməkdə və diqqəti saxlamaqda çətinlik

  • Başqalarının adətən fərqinə varmadığı fon səslərini hiss etmək və ya onlara həddindən artıq diqqət yetirmək

  • Qəfil toxunuşlardan, izdihamdan, yelləncəklərdən və oyun meydançası avadanlıqlarından qorxmaq

  • Tanış böyüklərlə belə qucaqlaşma və sığallamadan qaçmaq

  • Başqalarına çox yaxın dayanmaqdan çəkinmək

  • Dırmaşmaqdan, yıxılmaqdan və ya hərəkətdən qorxmaq

  • Müəyyən qidalara üstünlük vermək və ya bəzi teksturalara qarşı ürəkbulanma (qusma refleksi) göstərmək

  • Aşağı ağrı həddi və yöndəmsiz görünmək

  • Emosiyaları idarə etməkdə çətinlik

Hipohəssaslığın əlamətləri

  • İnsanlara və ya müxtəlif teksturalara uyğun olmayan şəkildə toxunmaq meyli

  • Şəxsi məkan anlayışının zəif olması

  • Koordinasiyasız və yöndəmsiz hərəkətlər

  • Yüksək ağrı həddi

  • Digər uşaqlarla və ev heyvanları ilə kobud oynamaq, gücünü düzgün dəyərləndirməmək

  • Daim tərpənmək, yerində sakit otura bilməmək

  • Fırlanma, tullanma kimi hərəkət əsaslı oyunlardan zövq almaq

  • Risk axtarma meyli və bəzən təhlükəli davranışlar göstərmək

  • Əşyaları ağza aparmaqdan zövq almaq

  • Güclü, “ayı qucağı” tipli qucaqlaşmalar etmək

Sensor çətinliklər başqa bir vəziyyətin əlaməti ola bilərmi?

Sensor Emal Pozuntusu (SPD) sensor sahədə geniş spektrli çətinlikləri əhatə edən bir vəziyyətdir. Bu pozuntunun formalarından biri Eşitmə Emalı Pozuntusu (APD)-dur və eşitmə məlumatlarının emalı ilə bağlı çətinlikləri əhatə edir. SPD tez-tez digər diaqnozlarla birlikdə müşahidə olunur və ADHD və Autizm Spektr Pozuntusu (ASD) ilə güclü şəkildə əlaqəlidir; bu qruplarda şəxslərin 92%-ində hər iki vəziyyət birlikdə rast gəlinir. Qeyd etmək vacibdir ki, sensor çətinliklər həm uşaqlara, həm də böyüklərə təsir göstərə bilər.

Sensor çətinliklərlə əlaqəli bir sıra vəziyyət və pozuntular mövcuddur, o cümlədən:

Sensor Emal Pozuntusu (SPD) və Autizm Spektr Pozuntusu (ASD)

ASD olan şəxslərin əhəmiyyətli bir hissəsində sensor emal çətinlikləri müşahidə olunur. Tədqiqatlara görə, autizmi olan şəxslərdə sensor emal disfunksiyasının yayılma göstəricisi 90%-ə qədər çata bilər (Baranek və b., 2006; Leekam və b., 2007; Tomchek və Dunn, 2007; Baker və b., 2008), ümumi əhali arasında isə bu göstəricinin 5–16% arasında olduğu təxmin edilir (Ahn və b., 2004; Ben-Sasson və b., 2009).

Bu şəxslər tekstura, səslər və işıqlar kimi sensor stimullara qarşı artmış həssaslıq göstərə, bu da sensor yüklənməyə səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, bəziləri intensiv sensor təcrübələr axtara bilərlər. ASD və SPD-nin birlikdə mövcudluğu davranışa, sosial qarşılıqlı əlaqəyə və ümumi rifah halına təsir göstərə bilər. Sensor həssaslıqların idarə olunması ASD olan şəxslərin dəstəklənməsində çox vaxt əsas komponentdir.

Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Pozğunluğu (ADHD) və Sensor Emal Pozuntusu (SPD)

ADHD olan uşaqlarda tez-tez sensor emal çətinliklərinin əlamətləri müşahidə olunur. Araşdırmalar göstərir ki, ADHD olan uşaqların təxminən 40%-ində sensor emal problemləri ola bilər. Bunlara sensor stimullarla asanlıqla diqqətin yayınması və ya intensiv sensor təcrübələrə meyl daxildir. SPD-nin ADHD ilə birlikdə olması ADHD əlamətlərini gücləndirə və diqqət və impulsivliyin idarə olunmasını çətinləşdirə bilər.

Anksiyete Pozuntuları və Sensor Emal Çətinlikləri

Anksiyete pozuntuları olan şəxslərdə sensor emal problemləri narahatlığı daha da artıra bilər. İzdihamlı məkanlar, yüksək səslər və ya gözlənilməz fiziki təmas kimi həddən artıq stimullaşdırıcı mühitlər güclü anksiyete reaksiyalarını tətikləyə bilər. SPD də mövcud olduqda, sensor həssaslıqların aradan qaldırılması anksiyete pozuntularının idarə olunmasında vacibdir.

Öyrənmə Pozuntuları və Sensor Emal Çətinlikləri

Öyrənmə pozuntuları olan uşaqlar da sensor emalla bağlı çətinliklər yaşaya bilərlər ki, bu da öyrənmənin səmərəliliyini azalda bilər. Müəyyən teksturalara və ya işıqlandırma şəraitinə həssaslıq akademik tapşırıqlara mane ola bilər. Bu hallarda öyrənmə mühitində uyğunlaşdırmalar və fərdiləşdirilmiş təhsil strategiyaları zəruri olur.

İnkişaf Koordinasiya Pozuntusu (DCD) və Sensor Emal Pozuntusu (SPD)

DCD (dispraksiya kimi də tanınır) motor koordinasiyaya təsir göstərir və tez-tez SPD ilə əlaqəli olur. Hər iki pozuntu sensor məlumatların motor cavablar üçün emalında çətinliklərlə xarakterizə olunur. DCD və SPD-nin birlikdə olması geyinmək, yazmaq və ya idman fəaliyyətlərində iştirak kimi gündəlik fəaliyyətləri daha da çətinləşdirə və hədəfli terapevtik müdaxilələr tələb edə bilər.

Bütün uşaqların sevdikləri və sevmədikləri mövzularda özünəməxsus yanaşmaları olsa da, Sensor Emal Pozuntusu (SPD) — digər adı ilə Sensor İnteqrasiya Disfunksiyası olan uşaqlarda bu sensor üstünlüklər mənfi təsir göstərir və onların normal gündəlik fəaliyyətini pozaraq funksionallığını zəiflədə bilər.

Tomatis® Metodu sensor emal çətinliklərinə necə kömək edir?

Sensor emal çətinlikləri | Tomatis® Azərbaycan

Sensor Emal Pozuntusu (SPD) və ya Sensor İnteqrasiya Pozuntusu tez-tez müxtəlif xırda, bəzən isə qəribə görünən formalarla özünü göstərə bilər. Tomatis® Metodu qeyri-invaziv və təbii olan neyrosensor (qulaq–beyin–bədən) təlim metodudur və sensor inteqrasiya terapiyaları ilə birlikdə tətbiq oluna bilər.

Sensor inteqrasiyaya əlavə olaraq, Tomatis® Metodu SPD olan şəxslərdə ümumi motor bacarıqlarını, nitq və dili, duruşu və tarazlığı yaxşılaşdırır, eyni zamanda emosiyaların tənzimlənməsinə kömək edir. Metod yalnız beynin sensor məlumatları inteqrasiya etmə qabiliyyətini artırmaqla kifayətlənmir, həm də eşitmə təliminə açıqlığı artıran, qayğıkeş və aşağı təzyiqli bir mühit yaradır.

Tomatis® Metodundan hansı faydalar gözlənilə bilər?

SPD-nin əlamətləri və davranışları insandan insana dəyişdiyi kimi, Tomatis® Metodunun verdiyi faydalar da fərqli ola bilər. Metod sensor emal bacarıqlarının inkişafına töhfə verən müxtəlif mexanizmlər vasitəsilə təsir göstərir.

Tomatis® Dinləmə Proqramını izləyən istifadəçilərin tez-tez müşahidə etdiyi faydalara aşağıdakılar daxildir (bunlarla məhdudlaşmır):

1

Səsə həssaslığın azalması

Səs stimullarına dözümlülüyün artması, səs-küyün yaratdığı narahatlıq və gərginliyin azalması.

2

Özünü tənzimləmə və özünüdərk bacarıqlarının yaxşılaşması

Sensor stimullara cavab olaraq emosiyaların və davranışların daha yaxşı tənzimlənməsi, özünənəzarətin güclənməsi.

3

Diqqət müddətinin artması

Fokuslanma və diqqəti saxlama qabiliyyətinin yaxşılaşması, tapşırıqlara daha aktiv cəlb olunma.

4

Dinləmə bacarıqlarının inkişafı

Eşitmə məlumatını emal və anlama qabiliyyətinin artması, göstərişlərin daha yaxşı başa düşülməsi və yerinə yetirilməsi.

5

Eşitmə emalının yaxşılaşması

Beynin səsləri şərh etmə və mənalandırma qabiliyyətinin güclənməsi, ünsiyyət və anlama bacarıqlarının artması.

6

Öyrənmə qabiliyyətinin inkişafı

Məlumatı qəbul etmə və yadda saxlama bacarıqlarının artması, təhsil mühitində daha yaxşı nəticələr.

7

Nitq və dil bacarıqlarında aydınlıq

Artikulyasiyanın və dil inkişafının yaxşılaşması, daha aydın nitq və effektiv ünsiyyət.

8

Gündəlik fəaliyyətlərdə müstəqilliyin artması (ADL)

Gündəlik işləri və istirahət fəaliyyətlərini daha müstəqil yerinə yetirmə (məsələn, dişləri fırçalamaq, duş qəbul etmək və s.).

9

Motorika bacarıqlarının yaxşılaşması

Xırda və ümumi motorika bacarıqlarının inkişafı, yazı bacarığının yaxşılaşması, yerimə və qaçma kimi fəaliyyətlərə müsbət təsir.

10

Bədən və hərəkətə dair şüurun artması

Bədən hərəkətlərinin daha yaxşı dərk edilməsi, məkan oriyentasiyasının inkişafı.

11

Müxtəlif mühitlərdə həyat keyfiyyətinin yüksəlməsi

Məktəbdə, evdə və cəmiyyətdə rifah halının və rahatlığın artması.

12

Narahatlığın azalması və daha az emosional partlayışlar

Stressin və emosional partlayışların azalması, daha sakit və tənzimlənmiş emosional vəziyyət.

Tomatis® Metodu SPD zamanı niyə kömək edə bilər?

Tomatis® Metodu xüsusi səs tezliklərindən istifadə edən eşitmə stimulyasiyası vasitəsilə Sensor Emal Pozuntusu (SPD) olan şəxslər üçün dəyərli dəstək təqdim edir və ənənəvi terapiyaların nəticələrini gücləndirə bilər. Bu metodun əsasında beynin neyroplastiklik — yəni uyğunlaşma və öyrənmə qabiliyyəti dayanır.

Səs və musiqidən istifadə etməklə Tomatis® Metodu beyni stimullaşdırır və bunun nəticəsində eşitmə emalı, kognitiv və motor bacarıqlar, eləcə də emosional tənzimləmə yaxşılaşır. Proqram neyroplastik dəyişiklikləri təşviq edərək sensor stimulları daha səmərəli emal edən sinir yollarının formalaşmasına kömək edir. Sessiyadan sessiyaya səsə həssaslıq azalır, diqqət artır, emosiyalar daha stabil olur və motor bacarıqlar inkişaf edir.

Qulaq sensor emalın əsas mərkəzi olduğundan, eşitmə sisteminin müsbət stimullaşdırılması motor inkişafına, konsentrasiya və diqqətə, nitq və dilə, sosial bacarıqlara və emosional tənzimləməyə əhəmiyyətli dərəcədə fayda verir. Metod əzələ tonusunun, duruşun, tarazlığın və koordinasiyanın yaxşılaşmasına kömək edir, bu da səslərin daha aydın qavranılmasına və ünsiyyətin daha effektiv olmasına şərait yaradır.

Tomatis® Metodu hansı sensor emal pozuntusu terapiyalarına əlavə oluna bilər?

Sensor çətinliklər və ya Sensor Emal Pozuntusu (SPD) üçün standart bir müalicə olmasa da, kömək edə biləcək bir sıra terapiya variantları mövcuddur.

Əmək terapiyası (Occupational Therapy)
Əmək terapevtləri (OT) sensor çətinlikləri olan uşaqlara yeni fəaliyyətlər vasitəsilə dəstək olur və məktəbdə onların sensor ehtiyaclarının qarşılanması üçün müəllimlərlə əməkdaşlıq edirlər. Onlar müxtəlif sensor alətlərdən istifadə edirlər, o cümlədən Tomatis® Metodundan — səs və musiqidən istifadə etməklə nəticələri sürətləndirən və proqramın müddətini qısaldan bir yanaşmadan. Bu metod seanslar arasında və ya digər terapiya proqramları ilə paralel şəkildə tətbiq oluna bilər.

Fiziki terapiya (Physical Therapy)
Fiziki terapevtlər SPD olan uşaqlarda tez-tez təsirlənən motor koordinasiya və tarazlığı qiymətləndirir və inkişaf etdirirlər. Bu bacarıqlar vestibulyar sistemin funksiyası ilə bağlıdır. Terapiya qaçma, tullanma və tarazlıq məşqləri kimi ümumi motor bacarıqları gücləndirən fəaliyyətləri əhatə edə bilər.

Fiziki terapevtlər Tomatis® Metodundan vestibulyar sistemi yaxşılaşdırdığı üçün istifadə edirlər. Metod tez-tez fiziki terapiya zamanı protokola sensor alət kimi daxil edilir və ya evdə tətbiq olunan sensor proqramlara əlavə olunur. Bu, sensor və səs həssaslığını azaltmağa kömək etdiyindən fiziki terapiya üçün effektiv tamamlayıcı vasitə hesab olunur.

Sensor inteqrasiya terapiyası (Sensory Integration Therapy)
Sensor inteqrasiya terapiyası həm əmək, həm də fiziki terapiyanı özündə birləşdirir. Bu yanaşma vasitəsilə uşağın sensor stimullara daha tipik və uyğun reaksiyalar formalaşdırması hədəflənir. Sensor inteqrasiya terapiyasının Tomatis® Metodu ilə birlikdə tətbiqi daha uzunmüddətli nəticələrə və daha qısa proqram müddətlərinə gətirib çıxara bilər.

Tomatis® Metodu eşitmə stimulyasiyasına əsaslanan bir proqramdır və Eşitmə Emalı Pozuntusu (APD) və Sensor Emal Pozuntusu (SPD) daxil olmaqla sensor emal çətinlikləri olan şəxslərə kömək edə bilər. Beyni məlumatı daha sürətli və dəqiq emal etməyə öyrətməklə, insanların tam potensiallarına çatmasına dəstək olur.

Qeyd etmək vacibdir ki, Tomatis® Metodu universal bir həll deyil. Fərdi ehtiyaclara uyğun ən doğru yanaşmanı müəyyənləşdirmək üçün mütləq mütəxəssislə birlikdə işləmək tövsiyə olunur.